De chocoladefabriek Nesenberend

1861 – 1909

Door: Taeke Stol

In de negentiende eeuw zijn er in Nederland talloze chocoladefabriekjes. Een aantal daarvan weet zijn bestaan nog lang te rekken, zoals Van Houten in Weesp en Korff en Blooker in Amsterdam. De meeste hebben hun activiteiten al eerder moeten beëindigen, waaronder Nesenberend. Over dit bedrijf is nauwelijks iets bekend.

Van Dam noemt het in zijn boek uit 2012 over Van Houten twee maal: in 1894 heeft H.J. Nesenberend een fabriek in Amsterdam, in de jaren 1909-1910 is er een cacaofabriek Albatros in Weesp met als directielid T.H.C.K. Nesenberend. In een artikel in het Algemeen Handelsblad van 31 juli 1934 wordt de chocoladefabriek van Nesenberend gelokaliseerd in de Over-Amstelstraat, pal bij de Linnaeusstraat. Waar deze fabriek precies lag is echter niet duidelijk en over de geschiedenis is dus al helemaal nauwelijks iets bekend. Het bleek echter mogelijk de ontwikkeling van dit bedrijf te reconstrueren met informatie uit verschillende bronnen.

De eerste chocoladefabriek.
Töns (Teunis) Heinrich Christoph Karl Nesenberend wordt op 28 maart 1815 geboren in het gehucht Niewald in het vorstendom Lippe in Duitsland. Vijf dagen later wordt hij op 2 april gedoopt in het nabij gelegen Heiden, een dorp even ten noorden van Detmold. Sinds januari 1835 woont hij in Amsterdam waar hij in november 1848 trouwt met de 26-jarige Anna Sophia Lindeman. Haar moeder Alida Draak heeft een één jaar jongere zus Maria Draak die gehuwd is met Fredrik Korff die later chocoladefabrikant wordt genoemd. Korff is dus de aangetrouwde oom van Töns Nesenberend. Bij zijn trouwen noemt Töns zich weliswaar kruidenier van beroep, maar dit is inmiddels geschiedenis. Zijn winkel in kruideniers- en grutterswaren in de Prinsenstraat in Amsterdam is in januari 1848 failliet verklaard, in augustus dat jaar gaat het over op een andere eigenaar.

In het bevolkingsregister van Amsterdam staat hij vervolgens met zijn gezin geregistreerd op verschillende adressen. Op de Prinsengracht 544/530 (tot mei 1853), in de (Nieuwe) Nieuwstraat 490 (van mei 1853 tot mei 1856), de Oudezijds Achterburgwal 253 (van mei 1856 tot mei 1861) en de Dijkstraat 48 (vanaf mei 1861). Als zijn beroep wordt daarbij steeds pakhuisknecht vermeld. En als zijn geboortejaar 1813, dat zal ooit een lees- of schrijffout zijn voor 1815. Sinds april 1873 wordt hij chocoladefabrikant genoemd, wonend op Herengracht 122 en later op nummer 63. Zijn (enige) zoon Johan Herman Karel woont daar ook en heeft dan hetzelfde beroep.
Karel Nesenberend wordt in oktober 1861 in de krant genoemd als de chocoladefabrikant F. Korff hem als knecht ontslaat.

Het moet hierbij gaan om de bovengenoemde Töns die dan Karel als roepnaam heeft. De reden van het ontslag wordt niet genoemd, maar latere gegevens brengen meer duidelijkheid. Karel, Töns dus, is in 1860 zelf een chocoladefabriek begonnen, dat beweert althans zijn zoon in 1881. Waarschijnlijk op basis van de ervaring die hij bij Korff heeft opgedaan. Zijn bedrijf van poederchocolade noemt hij De Bijenkorf, net als die van Korff. Dat komt over als een pesterij, de familierelatie zal danig verstoord zijn. Eind 1864 waarschuwt Korff zijn klanten in Nederlands-Indië voor de namaak van zijn poederchocolade door deze fabrikant, zonder Nesenberend expliciet bij naam te noemen.

Töns Nesenberend zal zijn chocoladefabriek begonnen zijn op de Oudezijds Achterburgwal of in de Dijkstraat. Later verplaatst naar de Herengracht 122, een woning die hij huurt. In 1877 koopt hij het pand Herengracht 63, gelegen even ten zuiden van de Brouwersgracht. In het kadaster wordt hij op dit adres chocolaadfabrikant genoemd. De fabricage van chocolade wordt in deze tijd veelal met handmachines gedaan en kan dus in een gewoon huis plaatsvinden. En met succes voor Nesenberend. Bij de tentoonstelling in het Paleis van Volksvlijt in 1866 in Amsterdam ontvangt hij voor zijn product een getuigschrift, zijn zoon noemt dat in 1881 bij de aanvraag van het handelsmerk een medaille.

Een stoomchocoladefabriek aan de Linneausstraat.
Töns Nesenberend verhuist in november 1879 naar Apeldoorn, hij overlijdt in januari 1885 in Bussum op de leeftijd van bijna 70 jaar. Zijn zoon Johan Herman Karel (1855-1927) is in oktober 1879 getrouwd met Maria Sterba en neemt in dat jaar de zaak van zijn vader over. Hij is dan pas 24 jaar oud en zet stevig in op uitbreiding en vernieuwing. Het is onduidelijk hoe hij dit financieel voor elkaar heeft gekregen, misschien heeft zijn schoonfamilie een helpende hand toe kunnen steken. In 1881 koopt hij een perceel weiland even ten noorden van het rechthuis van de Watergraafsmeer. Daarop laat hij de stoomchocoladefabriek De Beijenkorf bouwen en tevens een woonhuis voor zichzelf. Een bewaard gebleven bouwtekening uit 1881 geeft hiervan een indruk.

Het woonhuis, de directeurswoning, heeft enige allure met een marmeren gang en marmeren schoorsteenmantels.

De fabriek komt te liggen op een stuk land van 621 m², gelegen op korte afstand van de Oetewalerweg, later Linnaeusstraat genoemd.

In september 1881 staat er voor het eerst een advertentie in de krant met deze locatie. Het kadaster registreert een bijbouw in 1891, daarbij zal ook een nieuwe schoorsteen zijn verrezen.

In januari 1881 deponeert J.H.K. Nesenberend de fabrieksmerken van zijn bedrijf bij de rechtbank in Amsterdam. Hij is dan chocoladefabrikant wonend op de Herengracht 63. Als stichtingsjaar van zijn fabriek De Bijenkorf wordt 1860 genoemd. Dit jaar zou best juist kunnen zijn, er zijn pas twee decennia verlopen sinds de vermelding van het ontslag van zijn vader Töns als knecht bij Korff in 1861. Helemaal zeker is het echter niet, 1860 kan ook doelen op het jaar dat Töns als knecht bij Korff begint. Pas daarna heeft hij zijn eigen bedrijf gesticht, eind 1864 wordt die voor het eerst genoemd. Het gedeponeerd fabrieksmerk bestaat onder meer uit een bijenkorf met aan beide zijden de medaille behaald in 1866. Het vertoont treffende overeenkomsten met die van het bedrijf van Korff.

Tijdens de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika (1899-1902) speelt hij in op de golf van sympathie in Nederland voor de Boers. Hij brengt in oktober 1899 Transvaal-tabletten in de handel, ‘smakelijke chocolade, verpakt in papier, dat bedrukt is met de Transvaalsche vlag en het portret van de kloeken ouden Oom Paul’. Paul Krüger was destijds de president van Transvaal.

Een nieuwe fabriek in Amersfoort.
Waarschijnlijk door de zich uitbreidende bebouwing van Amsterdam moet gezocht worden naar een andere locatie. Die vindt J.H.K. Nesenberend uiteindelijk aan de Arnhemse weg in Amersfoort, waar hij in 1902 een nieuwe cacao- en chocoladefabriek laat bouwen. De fabriek staat in mei 1903 afgebeeld op een hulpkaart van het kadaster, het zal al iets eerder gereed en in productie zijn.

In 1904 wordt het bedrijf omgezet in de naamloze vennootschap ‘Nesenberend’s cacaofabriek te Amersfoort’. Het kapitaal bestaat uit 400 aandelen van elk 250 gulden, dus in totaal 100.000 gulden. J.H.K. Nesenberend doet met 100 aandelen mee, zijn twee zonen J.H.K. jr. (1883-1958) en Töns Hendrik Christoffel Karel (1880-1953) elk voor tien aandelen. De familie verliest hierdoor dus de meerderheid, aannemend dat er voldoende belangstelling was voor de andere aandelen. Beide zoons worden in 1904 benoemd tot directeuren. Sinds augustus 1904 adverteren ze in de krant met hun nieuwe bedrijf. Daarbij hebben ze een systeem van plaatjes verzamelen bij hun product, net als de andere grote chocoladefabrieken destijds.

Het bedrijf is geen lang leven beschoren, in juni 1906 gaat het failliet. De juridische afhandeling van het faillissement duurt geruime tijd en wordt pas in november 1909 afgerond. Dan is duidelijk wat er na betaling van de schulden overblijft. Karel Nesenberend verkoopt het jaar daarop de inventaris.

De fabriek is inmiddels al in 1908 in gebruik genomen door de chocoladebewerkersgroep van de kolonie Walden in Bussum, die hebben hun eigen inventaris meegenomen.

Einde in Weesp.
Het slotakkoord vindt plaats in Weesp. T.H.C.K. Nesenberend gaat in mei 1909 samen met Georg Coenraad du Plessis voor de duur van 25 jaar een naamloze vennootschap aan onder de naam ‘Cacao- en chocoladefabriek De Albatros’ in Weesp. Beiden worden directeur van de onderneming. Du Plessis is omstreeks 1860 geboren in de Kaapkolonie in het huidige Zuid-Afrika, hij heeft zich na de Tweede Boerenoorlog gevestigd in Weesp waar hij een drogisterij uitbaat. Eind 1906 krijgt hij toestemming om samen met W. Groen een cacaofabriek in Weesp te starten, die krijgt de naam Albatros. In 1909 wordt Groen dus vervangen door Nesenberend, die heeft zich ingekocht in deze onderneming. Een gelukkige verbintenis wordt het niet. Al na een half jaar geeft Nesenberend eind oktober 1909 aan dat hij ‘wegens drukke bezigheden’ zijn functie als directeur van Albatros opgeeft.

Du Plessis is daarna de enige directeur. Zijn cacaofabriek Albatros brandt in juli 1910 volledig af, na al eerdere branden in de jaren daarvoor. Daarna is er niets meer bekend over deze fabriek, die zal zijn activiteiten beëindigd hebben. T.H.C.K. Nesenberend, net als zijn grootvader Karel genoemd, is na 1909 actief met verschillende bedrijven in verschillende plaatsen. Met weinig succes, en nooit meer iets met chocolade.