Bron: #Dwars door de buurt – editie 255
Aan De Omval op de Amsteloever trekken omhoog schietende torens de aandacht. Ze bieden herkenning van verre en zijn van dichtbij imponerend. Clusters met gebouwen van tien etages en torens met veelvouden daarvan verrijzen her en der buiten Amsterdams historische centrum. Het Omval cluster is een buur die gekend mag worden.
Al eeuwenlang is De Omval de naam van het gebied aan de buitenzijde van de haakse bocht in de Amstel, voordat deze, kaarsrecht gegraven, de stad instroomt. De eerste kantoortoren die hier verscheen begin jaren negentig is de Rembrandt. De inspiratie voor de vormgeving was onmiskenbaar het Empire State Building, New York, maar de schaal is slechts 1/3 daarvan. Alle vier de zijden zijn gelijk. De etages dichtbij de top hebben verkleinende blokvormen en er staat een spits op. Maar de luxe Art Deco afwerking van het origineel is niet gekopieerd. ZZDP-architecten verzorgde het ontwerp.
In de eerste jaren na de eeuwwisseling kreeg de Rembrandt schilderkunstig gezelschap met de Mondriaan- en de Breitnerkantoortoren. ZZDP ontwierp ook de Mondriaan met een verzorgde, weinig opvallende natuurstenen gevel. De Breitner, de minst hoge van de drie, is van de hand van wolkenkrabberontwerper SOM-Architects uit Chicago en kreeg een modernistisch, witstaal en glas aanzien. Twintig jaar lang bepaalden drie torens hier de skyline maar inmiddels schieten alom torens omhoog. De eerste van de nieuwste lichting is de Amstel Tower, een woontoren die oprijst uit een hotel op de hoek van het Amstelbusstation. De vormgeving door Powerhouse Company Architecten is geslaagd, heel smal en strak. Iedere laag wordt geaccentueerd met een afgeronde, uitstekende rand rondom. Aan de top sluit een dubbele rand mooi af.
Brutalisme
Al in de jaren zeventig had ZZDP aan De Omval voor de toenmalige Rijkspostspaarbank een enorm kantoorgebouw neergezet in brutalistische stijl. Dit gebouw toont zich als gestapelde forse blokvormige bouwvolumes met afgeronde hoeken. De gevelbekleding bestaat uit gestandaardiseerde metersgrote, zware, beige betonnen gevelelementen met raamopening, maar is nu soms wat vuil. Er wordt gewerkt aan verandering van functie, renovatie en verduurzaming nu de tweede gebruiker, de HvA, vertrokken is. Het is te hopen dat de geslaagde uiting van brutalisme blijft.
ZZDP ontwierp destijds ook het brutalistische, uit gestapelde stroken beton en glas bestaande kantoorgebouw aan de Amsteloever, waarin ooit Delta Lloyd huisvestte.
De vier ronde appartementencomplexen, ontworpen door architect Cees Dam, die inmiddels al weer dertig jaar aan de Amsteloever staan, hebben hun huisnummer aan Omval. Historisch verwijst Omval echter naar een groter gebied dan hun straat.
Alvorens meer torens uit te lichten eerst aandacht voor De Omval. Hoe deze leuke naam ooit ontstaan is, blijft een vraag. Steeds weer een dijkdoorbraak lijkt een te wilde gissing. De annexaties door Amsterdam van 1921 betekende dat het gebied tegelijk met de Watergraafsmeer deel van de stad ging uitmaken.
De buitenzijde van de haakse bocht in de Amstel wordt al vanaf 1843 gekenmerkt door de spoorlijn naar Utrecht, die hier de rivier bijna raakt. Op oude kaarten toont De Omval zich als een landtong tussen de Amstel en de Watergraafsmeer. Het gebied had in de 19de eeuw al geen landelijk karakter meer dankzij allerlei vroeg industriële activiteiten. Later kwamen hier de Zuidergasfabriek, een watertoren en cacaofabriek Blooker.
De spoorlijn ligt inmiddels op een brede spoordijk met vanaf 1939 het Amstelstation. Het spoor loopt wel nog steeds in de oorspronkelijke lijn tot voorbij de noordelijke ringdijk. Het traject net over een hoekje Watergraafsmeer moest van begin af aan al opgehoogd worden vanwege het lage polderniveau. Op weg naar het Muiderpoortstation wijkt de spoorlijn alweer bijna een eeuw met een spoorviaduct over de Wibautstraat af van de oorspronkelijke route naar het Weesperplein. Bij de inpoldering van de Watergraafsmeer in de jaren twintig van de 17de eeuw vormden de westelijke ringdijk en ringvaart de Weespertrekvaart, die kaarsrecht tot in de Amstel liep. De zeer uitgebreide werken voor spoor, station en de Berlagebrug van negentig jaar geleden hebben ertoe geleid dat de oude trekvaart ingekort werd. Deze kreeg een hoek zodat de Amstel eerder bereikt werd onder een spoorbrug door. Daarnaast werd in 1953 de Omvalbrug, een hefbrug, en de Spaklerweg aangelegd. Destijds vormde dit de ontsluiting van het industriegebied Over-Amstel. De brug is een typisch ontwerp van Amsterdamse Schoolarchitect Piet Kramer, die tussen de wereldoorlogen veel Amsterdamse bruggen ontwierp. De verkeerstunnel onder het spoor door vanuit de Watergraafsmeer naar rotonde Amstelplein en Spaklerweg heeft vreemde zigzagbochten en is een rudiment van de Weesperzijde, die bovenop de ringdijk langs de oorspronkelijke trekvaart liep. Het diagonale fietspad langs het historische Blooker gebouwtje herinnert hier ook aan. De aloude Omval werd door de afleiding van de trekvaart in tweeën gesplitst. Waar de Weespertrekvaart een hoek kreeg, stond tot voor de recente sloop café De Omval. Het nieuwbouwplan toont geen toren maar een rond gebouw dat The Circle gaat heten.
Op de kop van het Weespertrekvaartterrein steekt naast een opvallend rijtje individueel vormgegeven zelfbouwkavels woontoren State omhoog vanuit een appartementencomplex. De met glas afgeronde gele gevel valt enorm op en loopt over de gehele hoogte heel taps toe. Het doet denken aan het iconische Flat Iron gebouw op Times Square, NY. Daarachter is de herontwikkeling van het Bijlmer Bajesterrein in volle gang. Het Bajeskwartier verdient wellicht apart aandacht in deze rubriek.
Het zuidelijke deel van De Omval ging deel uitmaken van industriegebied Over-Amstel. Hier heeft zich inmiddels een transitie voltrokken tot de nieuwe hoogbouwwoonwijk Amstelkwartier naast het speels vormgegeven Waternetkantoor. Ten zuiden hiervan is woonwerkwijk Kauwgomballenkwartier nu in ontwikkeling.
Aan de Spaklerweg staan vier torens. De eerste woontoren, Haut, is de interessantste vanwege het toepassen van houtconstructies voor hoogbouw en duurzaamheid als uitgangpunt. Alleen het fundament en de centrale liftkoker zijn van beton. Verspringingen in de gevel en verschillend gesitueerde balkons aan de buitenzijde verraden dat de appartementen binnen heel verschillende plattegronden hebben. Team V architecten was de ontwerper. Vlak daarnaast rijst de lichtgroene woontoren Spaklerweg 12C hoog op met een minder bijzondere opzet.
Iets verderop staan twee hoteltorens. Op de hoek van de Spaklerweg en de Amstelstroomweg staat The Rubyen en op enige afstand, na een slinger in de weg, de Postillion. Bij vergelijken van hun gevelontwerp wint de Postillion. Buitengewoon geslaagd is de eenvoud en variatie in de gevelbekleding. Concrete Architecture Associates ontwierp het patroon van staande, gelijkvormige balken met een klein kleurverschil. De verspringingen in de ramen komt hier ook uit voort. #
Afbraak en beoogde nieuwbouw van woningen overheerst nu het gebied waar tot voor kort de Van der Kunbuurt was, vlakbij de Berlagebrug. Het bouwplan laat blokken gestapelde sociale en middenhuurwoningen zien, maar geen toren. Het bouwproject hiertegenover op de hoek Mr. Treublaan/Weesperzijde voorziet in een nieuwe toren van 135 meter.
Robert van Andel
Geef een reactie