Bron: #Dwars door de buurt – editie 256
De hal van het Amstelstation geeft reizigers overdag een plezierige ervaring door het licht dat van twee kanten overvloedig door de glazen zijwanden valt. Van buitenaf lijkt de hal een enorme doos, die overdag doorzichtig is en bij nacht oplicht. De hal droeg er toe bij dat het station in 2004 een rijksmonument werd.
In 1939 werd het Amstelstation officieel in gebruik gesteld door koningin Wilhelmina. Dit vormde meteen de feestelijke afronding van een uitgebreid project dat in de jaren dertig van de vorige eeuw uitgevoerd werd onder de naam ‘Spoorwerken-Oost’. Deze werken hebben stadsdeel-Oost een flink aantal karakteristieke stalen spoorviaducten opgeleverd in plaats van de eerdere spoorwegovergangen met vaak hinderlijk gesloten slagbomen. Twee nieuwe spoorstations, Amstel en Muiderpoort, vormden de vervanging van het Weesperpoortstation naar Utrecht en de halte Pontanusstraat aan het spoor naar Het Gooi.
Klezoor
Beide stations zijn overduidelijk in stijl verwant. Bouwmeesters waren H.G.J. Schelling van de Nederlandse Spoorwegen en J. Leupen van de Amsterdamse dienst Publieke Werken. De ontwerpen tonen de revolutie in architectuuropvattingen die tussen de wereldoorlogen doorbrak. ‘Het nieuwe bouwen’ en de ‘moderne zakelijkheid’ leidden tot een functionalistische insteek. Dat is te zien aan het ontwerp voor de monumentale hal van het Amstelstation. het Muiderpoortstation kreeg een kleinere uitvoering daarvan. . Alle publieke functies werden in de hallen ondergebracht. Deze nieuwe stationsarchitectuur was heel anders dan de vertrouwde 19de-eeuwse stations met een langwerpige eclectisch gedecoreerde gevel en een centrale ingang. De materialen moesten ook modern zijn: lage gele baksteen (dikte 4 cm, kop 10 cm, strek 21cm), diep uitgekrabde metselvoegen, klezoor metselverband (strekken gestapeld in kwart-overlap) en stalen ramen met smalle kozijnen, sponningen en spijlen. De smalle stalen ramen aan de kiosken op perron 3 en 4 vallen ook op. Andere kenmerkende elementen uit die tijd zijn enkele ronde ramen en de uitwaaierende luifel boven de ingangen.
Toekomst, bestemming en dromedarissen
Ook de kunstwerken In de hal van het Amstelstation zijn karakteristiek voor de periode. Buiten aan de gesloten kopse kant van de hal is voor de natuurstenen gevelbekleding een bronzen beeld aangebracht van Theo van Reijn, dat de ‘Toekomst van spoorwegen’ verbeeldt. In de hal zijn indrukwekkende muurschilderingen van Peter Alma te bewonderen. Aan één zijde de evolutie van het rollend treinmateriaal door de tijd heen en daar tegenover afbeeldingen van iconische stedelijke bestemmingen die dankzij het spoor bereikt kunnen worden.
Een silhouet van drie dromedarissen siert al twintig jaar de spoordijk naar het Muiderpoortstation. Iris Le Rütte gaf haar briljante kunstwerk de titel ‘Fata Morgana’. Het is een surrealistisch beeld op een toepasselijke locatie.
Wat wordt er van de hal van het Muiderpoortstation?
Van meet af aan oogstte de functionalistische architectuur van het Amstelstation lof. Ook nu bijna 90 jaar later blijkt die lof terecht. Slechts beperkte ingrepen waren nodig om het station aan te passen aan de groei in reizigersaantallen en de huidige intensiteit van trein-, tram- , bus- en zelfs ook van toegevoegd metroverkeer. Er is een rigoureuze opschoning geweest van vreemde en inmiddels door automatisering niet meer noodzakelijke elementen zodat de ruimtelijkheid van de hal volop te genieten is
Polder- en treinniveau
Cornelis van Eesteren (1897-1988) was hoofd van de afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken en als derde architect verbonden is aan het Amstelstation. Hij initieerde als stedenbouwkundige de inpassing van het Amstelstation, de Berlagebrug, het Prins Bernhard verkeerscircuit en het Prinses Juliana stationsplein. In deze hoek van de Watergraafsmeer werden enorme hoeveelheden zand aangebracht bovenop het polderniveau van vijf meter onder NAP. Al dit grondwerk is destijds uitgevoerd als werkverschaffingsproject.
Voor het Amstelstation is praktisch gebruik gemaakt van de verschillende niveaus die ontstonden met de grondwerken van Van Eesteren en de spoorwerken-Oost. Eerst van polderniveau naar het Julianaplein, dan van plein- naar het ringdijkniveau waarop het spoor de eerste honderd jaar lag. Vervolgens nog hoger naar de perrons op het overwegvrije spoordijkniveau. Zo ontstonden voor verschillende verkeersstromen eigen niveaus met de hal en de voetgangerstraverse in één laag. Dit concept is recent nog verder uitgewerkt met een enorme fietsenstalling op het niveau van het stationsplein onder het gebouw en een groot busstation op voetgangersniveau.
Spoorwerken-Oost
Waar nu aan de Wibautstraat de gebouwen van de Hogeschool voor Amsterdam staan, lag vanaf 1842 het Weesperpoortstation. Het was een kopstation voor treinen richting Het Gooi en Utrecht-Arnhem. De spoorlijn, het ‘Rhijnspoor’, werd gekruist door enkele spoorwegovergangen. De bouw van het Amstelstation anderhalve kilometer zuidoostelijker waar de spoorlijn naar Utrecht juist over een randje Watergraafsmeer gaat, kon dit station en de hinderlijke spoorlijn overbodig maken.
Ook moest er een spoordijk komen met spoorviaducten om de spoorijn Utrecht-CS op straatniveau te vervangen. Deze liepvanaf 1889 in een boog buiten de eerste oostelijke stadsuitbreiding (zoals de Dapperbuurt) om . Voor latere stadsuitbreidingen (Transvaal, Watergraafsmeer) waren de spoorwegovergangen met slagbomen uiterst hinderlijk. Die bij de Linnaeusstraat was berucht.
Het Muiderpoortstation werd gebouwd in de vork waar de spoordijken van Amstel naar Centraal en vanuit Het Gooi naar Centraal samenkomen. De spoorlijn naar Het Gooi werd ook overwegvrij op een dijk geplaatst, evenals het enorme rangeerterrein Watergraafsmeer met tegenwoordig Station Science Park.
Muiderpoortstation
Ondanks de architectonische overeenkomsten is de glorie die het Amstelstation uitstraalt niet bij het Muiderpoortstation aanwezig. De bijzondere ligging tussen de tanden van de vork van twee spoordijken heeft in de oorspronkelijke opzet de unieke situering van de stationshal met uitwaaierende luifel aan het Oostspoorplein bepaald. Het concept, een stationshal vanwaar de perrons bereikt worden, is hier echter verlaten. Inmiddels worden de perrons direct bereikt via de poortjes en een trap vanaf straatniveau onder de stalen spoorviaducten uit de tijd van Spoorwerken- Oost. Feitelijk zijn er nu twee Muiderpoortstations, ieder aan een eigen spoorlijn. Het vinden van een nieuwe publieke functie voor de hal/ingang met luifel is een uitdaging.
De monumentale seinhuistoren van het Muiderpoortstation/Rhijnspoorplein steekt hoog boven het complex uitsteekt, maar wordt niet meer bemand. Welke student zou hier niet willen wonen? Aan de Oosterspoorplein staan enkele woonhuizen helemaal in stijl met het complex. Deze waren ooit bedoeld voor spoorwegbeambten.
Vertrekhal
De geschiedenis van het Muiderpoortstations tijdens de bezetting is onverdraaglijk schrijnend. Van hier werden Joodse buren op transport gesteld naar vernietigingskampen. De stationshal wordt niet meer gebruikt, maar de borden achter de afgesloten glazen gevel herinneren eraan. Deze verschrikking wordt ook gemarkeerd in het plantsoen van het Oostspoorplein door een gedicht en drie bankjes. Daarbij Flowers van Karel Appel.
Architect J. Leupen was tevens de ontwerper van de aula op de Nieuwe Oosterbegraafplaats. De zadeldaken van de Amstelstationshal, van de Muiderpoortstationshal en ook van de veel kleinere hal van de aula maken ieder een heel wijde hoek in de nok waardoor dakdelen opvallend vlak liggen. Mijn echtgenote maakte het grapje “De hal van de aula is ook gebouwd als vertrekhal”. #
Robert van Andel
Geef een reactie